LIGAYA: (Iaangat ang ulo sa binabasa at titingnan ang kanyang orasan) Aba, mag – iikaanim at kalahati na’y wala pa sina Mama. Tila sila nawili sa panonood. Si Fidel man ay wala pa rin. (Itutuloy ang pagbasa .) ( Sa darating sina Rosa, Boy, at kanyang biyenan, si Nora Marta. Si Rosa ay siyam na taon, si Boy naman ay magpipitong taon. Hahalik sa kanya ang dalawang anak. Siya nama’y magmamano sa may 56 taong matanda.)
BOY: (Masigla) Mommy, ang ganda – ganda ng napanood naming. Ganito “tsak, tsak, pak, bog!” (Ilalarawan ang labanang napanood.)
ROSA: Biro mo, Ma, ibig pa ni Boy na ulitin. Ang bait – bait po niyan sa sine, talaga.
BOY: Pa’no ibig kong matuto ng karate.
ROSA: Kundi pa kami nag – aya ng loloa e ayaw pa niya.
MARTA: Ang totoo’y may kagandahan an gaming napanood, Gay. Mahusay nang gumanap ang mga artistang Pilipino ngayon… Buweno, makapagbihis nga muna. ( Papasok sa pintuang nasa gawing likod, gitna ng tanghalan. Maiiwan ang mag –iina.)
BOY: Ma, me pasalubong ako sa’yo. Heto, o… ( Aabutan ng isang chocolate candy ang ina.)
LIGAYA: Salamat, anak, pero tataba ako nito. Anong sa ni Papa n’yo? Huwag akong masyadong magkakain ng matatamis para huwag tumaba.
ROSA: (Pabiro.) Hindi baling mataba, Mommy basta seksi.
BOY: Isa lang naman, Mommy, a. Saka, malapit na’ng pasukan, papaya ka na naman pag nagturo ka.
ROSA: (Dudukot sa kanyang bag) Mommy, pustahan at gusting – gusto mo’ng dala ko sa iy (Iaabot ang isang putting supot sa naliligayahang ina) O, heto.
LIGAYA: (Matatawa pagkakita sa laman ng supot.) manggang manibalang. At may kasama pang bagoong. Ku, talaga naming napakamaaalalahanin ng aking mga anak. (Yayakapi’t hahagkan ang mga anak.)
ROSA: Alam mo, Ma, paglabas naming sa sine, e nag – shopping pa kami sa Abenida. May binili si Lolang regalo para s birthday ng Papa bukas.
LIGAYA: Ano ba yon?
ROSA: Babarunging – tagalong, Mommy.
BOY: Ang ganda – ganda po… Ikaw, Ma, ano ba’ng regalo mo sa Papa, ha?
LIGAYA: Bukas na n’yo malalaman. Baka pa masabi mo sa ‘yong Papa… Saka, Boy, hindi dapat malaman kaagad ng reregaluhan ang ibibigay sa kanya kung di sa oras ng pagbigay.
ROSA: S’yanga, Boy, para sorpresa, dib a, Mommy?
BOY: Ano ba’ng ibig sabihin ng “sorpresa?”
LIGAYA: Gulat na nakatutuwa. Boy, Isang bagay na hindi mo akalaing darating.
BOY: A, gano’n pala… Ma, tama nab a ‘yung regaloi ko ke Papa?
LIGaYA: Oo. Natitiyak kong masisisyahan anng inyong Papa sa inyong mga handog sa kanya bukas, lalo pa’t malalaman niiyang ang inyong binili’y galling sa inyong mga piggy bank.
ROSA: Ako’y me sampung piso pa, Mommy. Bukas, e magpasyal tayo sa Luneta, ha? Magbo- blowout ako ng drumstick.
LIGAYA: ‘Yan ang ibig ko sa ‘king anak, galante.
ROSA: Kasi kayo ng Papa, e galante rin, e.
BOY: ( May maiisip) Mommy, asan bang Amerika?
LIGAYA: Doon sa ibayong dagat. Malayo… bakit mo naitanong, Boy?
BOY: Kasi nu’ng sang araw e sabi ng Papa, “ibig mong sumama sa akin sa Amerika?
LIGAYA: O, ano naman anng wika ng Papa?
BOY: Do’n na raw ako mag-aaral…Mahusay ba’ng titser do’n, ha, Ma?
LIGAYA: Kahit saan, anak, ay may mahusay at may mahinang klaseng guro. (Haharapin si Rosa) Ikaw, Rosa, kung isasama ka ban g iyong Papa ay sasama ka sa Amerika?
ROSA: Sasama ako kung kasama ka at si Lola.
BOY: Sana, Mommy, Lahat tayo magpunta sa pinupuntahan ni Papa, kahit saan ‘yon.
ROSA: Saan – saan nab a napunta ang Papa, ha, Mommy?
LIGAYA: Sa Amerika, napinagdalubhasaan niya sa panggagamot, sa Vietnam at sa Laos nang sumama siya sa Operation Brotherhood… sa Hapon, Hongkong, Thailand, espanya, Italya, Pransya, at marami pang iba.
BOY: Talagang sikat si papa. E, di ang dami – daming perang nagastos ng Papa, ha, Ma?
LIGAYA: Kaunti lang, kasi’y nakakuha siya ng tinatawag na fellowship grant at travel grant.
ROSA: Ano ba,’yon, Mommy?
LIGAYA: Libre, may gumasta para sa kanya.
ROSA: Dahil marooning siya?
LIGAYA: oo.
ROSA: Sana magbalediktoryan din ako paris ng Papa.
BOY: Ako man.
LIGAYA: Masipag mag – aral ang inyong Papa. Kayo man ay mag – aral na mabuti at malamang magtapos na baledektoryan din, o kaya’y ibang mataas na karangalan. (Daratingn si Aling Martha na nakadamit pambahay na.)
MARTA: Aba’y hindi pa pala nakapagpalit ng bihisan ang dalawang yan, a… O, sige, mga apo, bihis muna. (Susunod ang dalwang bata, makikita ang aklat na ibinaba ni Ligaya sa sopa. Dadamputing iyon at babasahin ang pamagat.) The Invisible Government.
LIGAYA: Iyan, Mama, ay tungkol ho sa Central Intelligence Agency o CIA, ang “Pamahalaang hindi nakikita. “ Bilyun-bilyong dolyarhu pala ang ginagasta niyan. At laganap pala sa buong daigdig ang mga ahente niyan.
MARTA: Huwag mong sabihin, gay, na mayroon niyan dito sa atin.
LIGAYA: Marami hu.
MARTA: Ha!… Nakapagtataka.
LIGAYA: HUwag kayong magtaka, Mama. Talagang ginagawa ng Amerika ang lahat ng paraan upang mapalaganap at mapanatili ang kanayang impluwensya at kapangyarihan sa lahat ng dako.
MARTA: Pawang mga Kano ba ang ahente niyan?
LIGAYA: Hindi hu. Iba’ ibang uri ng tao ang mga tauhan niyan. Ngunit mahirap silang makilala. Marami raw galamay sa Pilipinas ang CIA.
MARTA: (Isang mapait at makahulugang ngiti ang sisilay sa labi) May katwiran nga ang nagsasabing ang Pilipinas ay hawak pa rin ng Amerika. Daang milyon nang utang natin sa kanya… Hindi tayo makakilos nang di muna sasangguni sa Amerika. May suliranin tayo, kuha agad ng mga “ekspertong” kano gayong tayo ang higit na nakauunawa sa ating mga suliranin mat mga lunas dito. Anong klaseng bansa tayo?… Republikang basahan?… maiba ako, anak, nasabi mo na ba kay Fidel ang tungkol sa telegramang galling sa Malakanyang?
LIGAYA: Pagkabasa ko’y itinawag ko sa kanya ngunit nagkataong, okupado ang linya. Nang ulitin ko ang tawag pagkaraan ng sampung minute ay wala nang dalayton. Hayaan at hanggang ngayo’y wala pa rin…
MARTA: Kakatwa naman talaga ang teleponong yan. Mas Madalas pang kasya buo. Dumayal ka ng isang numero at iba ang sasagot. Uulitin mo, iba na naman. Suwerte mo nang makonekta sa unang dayal. Ku, kung di nga lamang kailangan ay mabuti pang ipaputol na yan. kunsumisyon lang ang inaabot mo.
LIGAYA: (Ibabalik antg paksa sa dati.) Palagay kaya n’yo, Mama, ay may pag –asa si Fidel na makakuha yung puwesto.?
MARTA: Kung ganyang pinaghahanda pa siya ng ibang kinakailangang papeles ay baka sakali.
LIGAYA: Ano pa kayang papeles ang kulang ni Fidel? Isang basta na ang naipadala niya roon.
MARTA: Alam mo naman, Gay, an gating gobyerno: maraming rekutitos na hinihingi sa mga aplikante.
LIGAYA: Mama, hindi hu kaya magbago ang loob ni Fidel kukng sakaling siya ang palaring mahirang na pangalawang patnugot ng South General Hospital?
MARTA: Aywan ko nga bas a taong ‘yan.
LIGAYA: Ano hu ba’ng napag – usapan n’yo kahapon?
MARTA: Tila nawawalan na raw siya ng interes. Nayayamot na raw siya sa dami ng red tape. At kailangan pa raw ng de – padrino. Mas malakas daw ang padrino. Mas malakas daw ang padrino, mas madali ang entra.
LIGAYA: Sakit ‘yan ng bayan.
MARTA: Ke ibigay raw kahit kanino ang puwestong ‘yun ay wala na siyang pakialam. Itutuloy raw niya’t itutuloy ang pagpunta sa Amerika.
LIGAYA: Talagang napakatindi ng hinanakit ni Fidel sa pamahalaan. At, suyang – suya na siya. Kaya ibig niyang layuan ang ayon sa kanya’y talamak at palala nang palalang mga kanser ng lipunan.
MARTA: May katwirang magkagayon ang iyong asawa. Ang isang tulad niyang mapagmasid, mapanuri, matalino, at ideyalista ay hindi magkagusto sa uri ng lipunang ginagalawan: marumi, mapagkunwari, materyalista, magulo…
LIGAYA: Sa kabila ng lahat ay umaasa pa rin ako, Mama, na mababago ko ang kanyang loob. May ilan pa akong alas na hindi naisusugal, halimbawa’y ang tungkol sa pagkapunta ko sa klinika ni Doktora Samonte kaninang umaga. (May ibubulong sa biyenan na ikaliliwanag ng mukha ng huli.)
MARTA: (Ngagalak) Makakapulitana ka riyan. Tama, bukas mo na sabihin sa kanya. Natitiyak kong malulundag siya sa tuwa.
LIGAYA: (Lalamlam ang magandang mukha) Ngunit, Mama, tila hindi hu mapaglabanan ni Fidel ang nakararahuyong alok ng isang ospital sa California.
MARTA: Ang anyaya ng pilak ay totoong mahirap tanggihan. Lubhang makapangyarihan ang salapi, anak.
LIGAYA: Biro n’yo, isang libo’t limang daan dolyar isang buwan. At libre pasahe pa. bukod sa iba pang pribelihiyo.
MARTA: Katumbas na ‘yan halos ng anim na libong piso. ‘Yan ang isang bagay na maipupuri mo sa Amerika, matatas magpasuweldo…O, e ano, papayagan mo ba siyang umalis na naman?
LIGAYA: ‘Yan ngna hu ang aking suliranin, Mama. Sabi ko’y bakit kailangan pa niyang mangibang bansa ay sa hindi naman tayo kinakapos. Aming kita, siya sa panggagamot at ako sa pagtuturo, ay sapat naman sa ating pangangailangan.

MARTA: Iba si Fidel, Gay. Nais niyang habang bata pa makaipon, makapagsarili, at makapag – ukol ng mahabang panahon sa pagsasaliksik at pagtukalas ng gamut. Di ba’t mallimit niyang sabihing hindi magiging ganap ang kanyang tagumpay hanggat hindi nakatutuklas ng mabisang gamut sa kanser?
LIGAYA: Sino hu bang hindi ibig makaipon. Ngunit sa patuloy na pananagutang sosyal at sibiko, matrikula, mag aklat, at iba pa ay medyo may kahirapang makaipon.
MARTA: Kumusta ang inyong plano tungkol sa bahay?
LIGAYA: Kung si Fidel ang masusunod, Mama, ay mahihirapan tayong magkaroon ng sariling bahay. Takot siyang mangutang
MARTA: Ang ibig nga raw niya’y yung kikitain sa Amerika ay siyang ipapatato ng bahay sa inyong lote sa Quezon City.
LIGAYA: Ngunit ang paglayo…(Magbubuntunghininga) Kayo, Mama, matitiis ba n’yong hindi Makita at makapiling sa loob ng tatlong taon o higit pa, ang iyong kaisa-isang anak na si Fidel?
MARTA: Ako’y isang matanda na. anuman sandali’y maaaring… Ngunit kung ibig ni Fidel, at papayagan mo naman, sino akong pipigil?
LIGAYA: Sa dalawang pangingibang bansa ni Fidel ay hindi ako tumutol, at ni hindi ako nabagabag. Ngunit ngayon, Mama, para akong kinakabahang kung paano.
MARTA: Ano’ng pinag-aalala mo, anak?
LIGAYA: Iba nap o ang panahon ngayon, Mama. Baka matukso si Fidel. At makalimot. Marami na akong nabalitaang mag-asawang naghihiwalay…
MARTA: Nangangamba kang matulad sa iba si Fidel, gano’n ba?
LIGAYA: Isang kaibaigan ko’t dating kamag-aral sa UP, si Nenette, ang ngayo’y nagdadalamhati. Naghiwalay silang mag-asawa, pagkatapos na matira ng dalawang taon sa Amerika si Ruby, na isang doctor.
MARTA: Hindi gagawa ng gano’n si Fidel.
LIGAYA: Mama, marami hu ang humahanga sa pamamahalan ni Nenette at ni Ruby. Kaya, hindi kami makapaniwala na ang kanilang pagsasama’y hahantong sa paghihiwalay. Si Ruby, paris ni Fidel, ay isa ring siruhano.
MARTA: Tila balak ni Fidel ay pasunurin tayo sa Amerika kung naroon na siya.
LIGAYA:Hindi ako mawiwili sa ibang lupain, Mama. At isa pa’y hindi ako makaalis sa aming pamantasan. Masisira ang programang aking inihanda para sa aming kagawaran. (Tutungo sa bintana at tatanaw sa malayo; halatang kinakainipan ang pagdating ni Fidel.)
MARTA: (Titindig at maglalakad-lakad upang mag-unat ng tuhod) Kung naro’n ka’y maari ka ring makapagturo. At makapag-arl. Maaaring doon mo na tapusin ang iyong doctorate sa edukasyon.
LIGAYA: Matay ko mang isipin, Mama, ay nakatatawa rin ang bansang Amerika. Mapagkunwari rin. Magulo rin. At wlang pagkakaisa. Nahahabag ako sa kalagayan ng mga Negro at ng mga Negro at ng mga Indiyan doon. At, alam n’yo, saisang nabasa kong magasing Ingles ay nabatid kong patuloy ang pagdami roon ng mga dalagang-ina.
MARTA: Dito man sa atin, ayon kay Fidel, ay dumadami rin ang mga sawimpalad na dalaga.
LIGAYA: Hindi sila sawi, Mama. Mga hangal sila. Mga uhaw sa kamunduhan. At karamihan sa kanil’y nabibilang sa mataas na lipunan. Dapat silang kasuklaman, sapagkat sila’y batik sa kapurihan ng kababaihang Pilipina.
MARTA: Isa yan sa bunga ng sinasabing makabagong kabihasnan, anak.
LIGAYA: Oho, Mama, makabagong mapangwasak… Beatniks… hippies… a-go-go… mini-skirt… Ano pa kayang putaheng Amerika ang pagkakamatayan ng mga Pilipino?
MARTA: Nakakahiya, ngunit totoong an gating panahon ay henerasyon ng panggagaya, panghuhuwad, panloloko, krimen, pagsasamantala…
LIGAYA: Tingnan n’yo ang bansang ibig puntahan ni Fidel, ilan nang mabubuting lider ang kanilang pinatay?
MARTA: Kung sabagay, Gay, bawat bansa’y sadyang may kapintasan. Bawat lahi ay may kahinaan. Bawat panahon ay may kanyang sakit.
LIGAYA: (Pagkaraan ng saglit na katahimikan.) Bata pa si Fidel, Mama. Bukas ay kwarenta na siya. Makisig siya. At malapit sa kanya ang mga babae.
MARTA: Ngunit matibay ang kanyang puso. Nakita mo, sa loob ba ng labindalawang taon ng inyong pagsasama’y naglukko na siya?
LIGAYA: Hindi nga ho, ngunit… Sa Amerika’y labis ang kalayaan ng mga babae, at alam nating ang lalaki’y lalaki kailanman… At isa pa’y hindi ako payag na doon pag – aaralin ang mga bata.
MARTA: Kaisa mo ako riyan. Sabihin nang ako’y makaluma ngunit ibig kong sa sariling bayan tayo mabuhay at mamatay. (Maririnig nila ang kiriring ng telepono.)
LIGAYA: Ayan, umandar na naman an gang sumpunging telepono. (Matatawa silang magbiyenan. Tutunguhin niya’t iaangat ang awditibo ng telepono.) Hello… Oo, ito nga.. Oy, Ched, ikaw pala… Kailan ka dumating? O, kumusta ang biyahe?… Mabuti naman…Wala, wala pang liwanag ang lakad ni Fidel… Oo,, tatlong buwan na ngayong nakabitin na wika nga’y “balag ng alinlangan at pananabik”… Si Fidel nga ang most qualified sa tatlong kandidato ngunit siya ang bukod tanging walang padrino. Nanghahawak siya sa kanyang sariling kakayahan… Yun nga ang hirap sa asawa ko, ayaw kumuha n glider… Oo, Ched, malalakas ang padrino ni Dr. Loban, dalawang cabinet members… Yung inaaanak ng Pangulo? Inutil daw, ngunit alam mo na sa ating gobyerno, hindi kung sino ka kung di kung sino ang kinakapitan mo.” Di ba? …Mabuti nga. Siyanga pala, dine kana mananghali bukas, birthday ni Fidel… Makakarating. Aasahan ka naming bukas, ha?… Babay… (Haharapin ang biyenan) Si Ched, Mama. Kararating lang niya buhat sa paglilibot sa Amerika at Europa. Sabi ko’y pumarito siya bukas.
MARTA: Mabuti… Tungkol sa kaso ni Fidel. Talaga bang mahigpit ang kanyang laban sa puwestong yaon?
LIGAYA: Mahigpit, Mama, bagaman siya ang rekomendado ng kanilang director sa South General Hospital.
MARTA: Para ko nang nakikiatang hindi si Fidel ang mahihirang.Maganda man ang kanyang record at rekomendado man siya ng kanilang director ay mahihirapan siya. Basta’t pinasukan ng pulitika. Alam mo na.
LIGAYA: Ipinagkakapuri ko si Fidel sa kanyang paninindigan, Mama.
MARTA: (Makahulugan) Maniwala ka, anak, habang anng pulitika’y nakapangyayari sa ating bansa, hindi tayo lalakas ni uunlad. Ang ating pulitika, na napakarumi, at balitang kapag hindi nasawata ay siyang lilingkis at kikitil sa ating lahi. Ano na ang sabi ng isang kinatawang Muslim? “Na silang mga pulitiko ang sanhi ng paglaganap ng krimen dito.”
LIGAYA: Tama sina Roces, Tanada, at iba pa sa pagsasabing “kailangan ang isang rebolusyon ng pagbabago.” (Gagambalain niya ang pintuan. Lilitaw ang kanyang kabiyak, si Dr. Fidel Cortez.) (Matikas, masigla, at may malakas na personalidad si Fidel. Nakabarong tagalong siya. Masuyo niyang hahagkan anng asawa at pagkatapos ay magmamano sa ina.)
MARTA: (Sa gawing silid nakatingin) Rosa! Boy! Narito nang inyong Papa. (Patakbo naming lilitaw ang mga tinawag. Nag – uunahan silang magmamano sa kanilang ama.)
FIDEL: KKUmusta’ng panonood ng sine? Maganda ba’ng inyong napanood?
BOY: Ang ganda, Papa. Ang husay – husay pos a karate nung bida. Ganito ( ilalarawan) “tsak, tsak, pak, bog.” Bagsak ang kontrabida. Gusto mo, ibibida ko sa’yo, ha, Papa?
MARTA: Komiks! Di ba’t napag – uusapan nating puwera komiks muna?
FIDEL: Opo, Mama. Ngunit iba ang komiks na uwi ko. Akin na nga muna, Boy. (babawiin sa anak) O, tingnan n’yo. (aabutan ng tig – iisa angn ina at ang asawa.)
LIGAYA: Noli Me Tangere. Mayro’n pala nito.
MARTA: At ire nama’y El Filibustirismo, isa sa mga nobela ni Rizal. At maganda nag pagkakadibuho, a.
FIDEL: Makatutulong yank ay Rosa at kay Boy nang maagang pagkaunawa sa mga sinulat ng ating bayani.
MARTA: Tila may nabasa akong manunulat na nagsabing “basura” raw ang komiks ngunit marami rin angn kapupulutan ng mahalagang aral at kaisipan. (Ibabalik sa dalawang bata ang mga komiks magasin.)
MARTA: O, tena kayong dalawa sa loob. (Aakbayan ng dalawang apo at sila ay papasok. Maiiwan ang mag – asawa.
LIGAYA: Hindi ka ba muna magpapalit ng samit, Del?
FIDEL: (Matappos tabihan at akbayan ang kabiyak) Alam mo, mayroon…
LIGAYA: (Mabibigla.) Ha! Sino? I-kaw?
FIDEL: Hindi. Si Dr. LOban.
LIGAYA: Hindi ka ba nagbibiro, Del?
FIDEL: Nanumpa na siya ngayong hapon. Buaks ay tiayk na nasa mga pahayagan ang balita. (Malulungkot ang kausap) Huwag kang malungkot, Gay… ganyan lang talaga ang buhay.
LIgaya: Ngunit bakit tinelegramahan ka pa ng Malakanyang?
FIDEL: Kailan? Nahan?
LIGAYA: Kanina. Heto ( sabay dulot sa bulsa at abot sa asawa ng telegram).
FIDEL: (Babasahin nang malakas) “ Please come to Malacanang soonest with necessary papers re position applied for.’… Alam mo ‘ling maging sa Malakanyang ay walang koordinasyon, kung minsan.
LIGAYA: Bigla naman yata ang pagkakahirang kay Dr. LOban, ha?
FIDEL: Mangyari’y nabigla raw ang Pangulo. Bukod daw sa dalawang miyembro ng gabinete ay isang malaking delegasyon ng mga lider ng partido ang isinama ni Dr. Loban sa Malakanyang. At, nagsama pa rind aw ng maraming reporter. Alam mo na, malapit na naman ang eleksyon.
LIGAYA: (Tatangong may mapait na ngiti) Ano naman ngayon ang gagawin mo sa telegramang yan?
FIDEL: (Magkikibit ng balikat.) “ Come to Malacanang… “Para ke pa. itong sinasabing iniinsulto ka na’y sinasaktan ka pa. ang nakatatawa’y mapapailalim ako sa aming bagong assistant director na sa akin lamang nangongopya noong kami’y nag – aaral pa sa U.P. at, kung hindi pa rin “nilakad” e, hindi pa papasa sa board exam.
LIGAYA: (Parang wala sa loob) Mapalad si Dr. Loban.
FIDEL: Kaya, Gay, masisiis mo ba ako, kung naisin kong umalis sa Pilipinas? Dito, kahit saan ka tumingin ay wala kang makikita kundi ang marungis na mukha ng pulitika.
LIGAYA: (Parang wala sa loob) Sa harap ng mga kasalukuyang pangyayari, hindi ko maubus – isipin kung paano “mulling dadakila” ang Pilipinas.
FIDEL: Maaari, bakit hindi, ngunit tinitiyak ko sa yong hindi sa panahong ito. (Titindig at kukuha ng sigarilyo sa isang lalagyan. Alam mo, Gay, nagkasundo na kami ni Dr. Bugarin na mag – sabay na tumungo sa Amerika. At si Dr. Sitjafr nga pala, na isa ring disgustado, ay nagbaballik sumama sa amin. (Hindi kikibo si LIgaya, mapapabuntinghininga lamang. Daraan ang ilang saglit na katahimikan.)
LIGAYA: Hindi kita masisisi, Del, na maghinanakit. Ngunit isip – isipin mo, ang paglayo mo ba, at ng mga pang “disgustado” ay makabubuti sa mga “karamdamang” nais ninyong takasan?
FIDEL: Hindi ko na masikmura ang mga kabuluka’t katiwalliang aking nakikita, nadara, nababasa… Sayang at hindi ako nagging nobelista, o mandudula. Kung nagkatao’y baka isang Noli rin, o isang Kahapon, Ngayon at Bukas ang masusulat ko.
LIGAYA: At sapagkat hindi mo na masikmura ay lalayo ka, gano’n ba?(Magiliw na kakawitin sa bisig ang kausap upang mapaharap sa kanya).
FIDEL: (Makahulugan) Ang Pilippinas ay nasa bingit na ng malaking panganib. Dito’y hindi na “lakas ng katwiran” ang nananaig kundi “ katwiran ng lakas.” Ang mga batas ay wala nang ngipin. Lumuluha na ang katarungan..
LIGAYA: Hindi ako nawawalan ng pag – asa.
FIDEL: Natatandaan mo bang sinabi ni Roces? Sabi niya, “Maging ang mga hukuman ay hindi nalilligtas sa mga mantas ng kurapsiyon.”
LIGAYA: Ikaw ay isang tanyag na siruhano. Di ba’t ang isang maysakit,anuman kalubha ang karamdaman, ay may pag – asang gumaling?
FIDEL: Depende sa karamdaman, Gay. Nakita mo, ako’y hindi nandiri kelanman sa anumang sakit, datapwat ang nana n gating lipunan ay totoong napakalansa, nakaririmarim, nakasusuka!
LIGAYA: At ang naiisip ninyong mga doctor, sa harap ng ganyang mga sakit, ay mangingibang – bansa? Angn gayon ba’y makatitighaw sa karamdamang inyong pinandidirihan? Ayokong marinig na tayo’y katulong sa tinatawag na brain drain.
FIDEL: Kailangan natin, kung baga sa makina, ay complete overhaul. Kailangan ay pagbabagong – buhay ng mga namumuno at pinamumunuan.
LIGAYA: Sang – ayon ako sa mga sinasabi mo, ngunit hindi ba higit na mabisa at kanais – nais ang pamunuang may kasamang panlunas?
FIDEL: Tama, ang paggamot sa isang sakit nito at ito ang pagbuhusan ng lakas upang tuluyang mawala.
LIGAYA: Ikinagagalak kong marinig yan sa iyo.
FIDEL: Tayo rito’y salita nang salita ng demokrasya ngunit kakatwa an gating pagkakilala, at pagpapahalaga sa diwa ng demokrasya.
LIGAYA: Matanong kita. Sa bansa bang pupuntahan mo’y may pagkakaisa? May pagkakapantay-pantay ba? May pagkakapatiran?… (Bigla silang gugulantangin ng mga sigaw at pagpapagibik na mula sa anki’y nangaghahabulang tao. Mapapatindig sila at sisilip sa bintana. Lahat ng salitang maririnig nila ay magmumula sa llikod ng tabing, mula sa kaliwa, pakanan.)
MGA TINIG –LALAKI: Harangin ang isnatser nay an!
TINIG – BABAE: (Halos paos na) Magnanakaw!… Saklolo!…
IBA-IBANG TINIG: Isnatser!… Isnatser!… Kawatan… Harangin… Gulpihin…
ISANG TINIG – LALAKI: Hayun! Hayun ang walanghiya! Bilisan n’yung tugis!…
TINIG – BABAE: Dali kayo mamang pulis!…
TINIG – PULIS: Sa’n! Sa’n nagsuot?…
TINIG – BABAE: Do’n hu! Hayuuuuun!… Daliin n’yo! Ang bag ko!… Naro’n ang aking suweldo! O, Diyos ko!…
ISANG TINIG – LALAKI: Lumiko sa iskinita! Hayun!… Harangin n’yoo!… (Makaririnig ang mag – asawa ng tatlong sunod – sunod na putok ng baril. Magpapalitan sila ng tingin.)
FIDEL: ( Sa tabi pa rin ng bintana) Nakita mo na, Gay… Pasasaan ka sa buhay na ito? … Nakawan at patayn kabi-kabila… Lubhang malala na ang kasamaan.
LIGAYA: Kung tayo ba’y may sarili nang bahay sa UP Village…
FIDEL: Tingnan mo, ‘ling. Labindalawang taon na katang nagsasama, suballit nakaipon nab a tayo nng sapat para ipagpatayo nng sariling bahay? Mangyari’y palaki nang palaki an gating mga gugulin; pataas ng pataas at parami nang parami an gating pinagbabayaran ng buwis.
LIGAYA: Kkung nakinig ka sa akin, nakautang na tayo sa GSIS o sa SSS, nakapagpatayo na ng bahay, at baka nabayaran na yon.
FIDEL: Anh kikitain ko sa Amerika sa loob ng isang taon lamang ay sapat nang makapagpatayo ng isang bungalow. At gaano pa kung aabutin ako roon ng mga tatlo o apat na taon?
LIGAYA: (Lalakad na marahan patungo sa tabi ng “hi-fi” at hahawakan ang isang larawan ni Fidel na kasam ang ilang paring taga – laos.) Del, napagwawari mo bang tuwing mangingibang – bansa ka’y nagiging hungkag at tuyot ang buhay naming mag – iina? Noong magpakadalubhasa ka sa Amerika ay ilang taon kaming nakibaka sa kalu ngkutan? At noong nasa Vietnam ka at Laos na kabilang sa Operation Brotherhood ay dalawang tao’t kalahati kaming nagrorosaryo upang maligtas ka sa mga viet Cong o mga Pathet Lao.
FIDEL: (Lalapit kay Ligaya, pasiste) Panay naman ang pauwi ko ng pera.
LIGAYA: Del, ang salapi’y hindi siyang lahat sa buhay ng tao!
FIDEL: (Pabiro.) Alam ko ‘yan, mahal kong propesor!
LIGAYA: Kahit sapat lamang sa ating pangangailangan ang kinitang sinasahod ay di ba’t higit tayong maligaya kung tayo’y palagiang magkasama?
FIDEL: Tami, ‘ling, sa alok sa ‘king isang libo’t limang daang dolyar sambuwan ay makukuro mo na kung gaano ang maiipon ko roon. Pa’no ko kikitain ang gayong halaga rito?
LIGAYA: (Pipisilin ang palad ni Fidel at magiliw ring mamalasin ang kabiyak.) Kailangan ka naming dito, Del!… Lumalaki ang mga bata. At saka – (mangingiti subalit biglang mauudlot.)
FIDEL: Saka, ano?
LLIGAYA: A, wala! Kailangan nating subaybayan sina Rosa at Boy…
FIDEL: Kahit ako’y wala… Malaki ang tiwala ko sa iyo, Gay. Isa kang ulirang ina at guro!
LIGAYA: Mahal mo ako, Del, diba?
FIDEL: (Tatawa ng maikli.) Kailangan pa bang itanong yan ay sa alam mo naming ikaw ang aking buhay at inspirasyon.
LIGAYA: (Kukurutin sa pigi ang katabi) Talagang mahusay kang magpataba ng puso.
FIDEL: Kung akong masusunod ay ibig kong tumigil ka na sa pagtuturo. Sabi mo nga’y madali kang tatanda dahil sa pahina nang pahina ang ulo ng mga estudyante ngayon.
LIGAYA: (Matatag) Magtuturo ako, Del, hanggang ako’y may lakas!… (wala sa loob ay mahahawakan ang pahayagang uwi ni Fidel at mababasa ang ulo ng isang balita.) Ano!? Limampung namatay sa kolera? (Patuluyan nang babasahin ang balita. Mapapailing at mapapakagat – labi.)
FIDEL: Isa pa ‘yang bunga ng kababayaan – ng pagwawalangbahala. Magpapakilos ‘yan, Makita mo. Ngunit pagkaraan ng sigabo ay babalik sa dati…
LIGAYA: Ningas – kugon.
FIDEL: Tama, ningas – kugon. Isa pang sakit nating Pilipino’y ito: kaya lamangn magsususbaybay ng bahay ay kung hinahagupit na ng bagyo.
LIGAYA: (May magugunita) Siyanag pala, Del, Kumusta ang balak ng Knoghts of Rizal na magpadala ng mga doctor sa mga baryo? Ano’ng nangyari sa usapan n’yo ni Dr. Peralta, ang kanilang pangulo?
FIDEL: Tuloy ang kanilang balak. At ibig pa nga ni Dr. Peralta’y ako ang mamuno sa team na pupunta sa Cagayan.
LIGAYA: Payag ka ba?
FIDEL: Sabi ko’y pagbalik ko na mula sa Amerika. (Tutunguhin ang isang cabinet at may kukuning liham.)
LIGAYA: Del, may kasabihang tayong “Aanhin pa ang damo kung patay na ang kabayo.”
FIDEL: (SA tabi pa rin ng cabinet; hawak ang liham) Ang kapalara’y bihirang kumatok. Ibig mong mangyariy tanggihan ko ang alok na ito? (Itataas ang liham na air mail.)
LIGAYA: (Tatayo at maglalakad – lakad) Nag –iiba ang panahon, Del…Noon, pinayagan kitang sumama sa Operation Brotherhood sa Vietnam at Laos – makatao ang misyon ng O.B. ngunit ngayon, sa ‘ting baya’y dumarami ang naghihikahos, ang nagugutom, ang may sakit.
FIDEL: Na walang ibili ng gamot? Na walang makain dib a?
LIGAYA: Matitiis mo ba sila?… Natatandaan mo ba yung nabasa natin sa “Y” noong minsang magbadminton tayo noon?
FIDEL: Allin? Yun bang “ When the great Scorer pens your name, he writes not if you won or lost but how you played the game.”
LIGAYA: Yun nga. Kayganda ng mensahe niyon, ano?
FIDEL: Guro ka nga , Gay.
LIGAYA: (Hahawakan sa balikat si Fidel) Del, naghahamon ang “El Tor,” ang malaria, ang “Vietnam Rose,” at iba pang karamdaman sa buong Kapuluan. Sumama ka sa pangkat ng Knights of Rizal!
FIDEL: (Patudyo.) Akala ko ba’y ayaw mo na ‘kong malayo sa piling ninyong mag – iina?
LIGAYA: Hindi bale kong dito sa Pilipinas, madlli tayong magkikita… A, lumalawig an gating usapan, mabuti’y makakain muna. (Pipihit at akmang tutungo sa gawi kusina.)
FIDEL: Medyo nga kumakalam nang aking sikmura, e.
LIGAYA: Pihong gutom na rin ang Mama at ang mga bata.
FIDEL: Ibig kong mag – shower muna sandal, pwede ba?
LIGAYA: Walang tubig.
FIDEL: Ano! Walang tubig?
LIGAYA: May bagong sira raw na tubo.
FIDEL: Na naman! (Halatang yamot.) Kailan pa?
LIGAYA: Kaninang makapananghali lamang.
FIDEL: Teribleng talaga ang Nawasang ‘yan! Mabuting nmaniningil at maagap puputol ng koneksyon, subalit kulang na kulang sa serbisyo!… Ngunit kung magpa-press release. A, paano ka bang maniniwala sa kanila!…
LIGAYA: Magpapapasok ako kay Karyas. (Biglang lilitaw ang magkapatid na Rosa at Boy. Iba na ang kanilang suot.)
ROSA: Ma, Pa, kakain na raw, sabi nng lola.
BOY: (Hahawakan sa kamay ang ama) Tena, papa. Magbibidahan tayo pagkakain diba?
LIGAYA: Maliligo daw muna sandal ang inyong Papa.
FIDEL: Kung gutom na kayo’y mauna na kayo.
ROSA: Pero, Pa, walang tubig sa gripo!
LIGAYA: Magpapapasok ako kay Karyas sa kanto.
ROSA: O, sige, antayin na natin anng papa.
Boy: Basta bilisan mo, ha, Pa?
LIGAYA: (Kay Rosa). Sabihin mo, Rosa, kay Karyas na sumalok ng tubig. Dalian n’ya kamo, ha?
BOY: Pa, sunduin mo ako sa iskwelahan, Ha?
FIDEL: Oo, anak, tuwing may panahon.
BOY: Anong ibig sabihin, Pa, ng “tuwing may panahon?”
FIDEL: Hindi sa lahat ng araw, Boy.
BOY: Ba’t gano’n. gusto ko araw – araw. Paris ni Budyoy. Paris ni Jun. hinahatid pa sila at sinusundo ng kanilang daddy.
FIDEL: Ibig na ibig ko nga sana, anak, ngunit ang dami – dami kong Gawain. Nar’yan naman si Karyas, a.
LIGAYA: (Aakbayan ang bunso.) Hamo, Boy, at pipilitin ng iyong Papa na siya nag makapaghatis at makasundo sa inyong magkapatid.
BOY: Saka pala, Pa, bakit sina Jun, ang dalas nilang magpasyal sa Luneta? Tayo hindi.
LIGAYA: Magaan ang trabaho ng daddy nina Jun, di tulad ng inyong Papa. (Babalik si Rosa.)
BOY: Ate, dib a sina Budyoy, e madalas sa Luneta at sa Zoo, ano?
ROSA: Oo, sige, Pa, sa Lilnggo, e pasyal naman tayo sa Luneta. Saka sa Children’s Park, ha?
FIDEL: O, sige, sige… ( May magugunita) Hintay! Sa lingo nga pala ang pulong n gaming Medical associuation sa Hilton.
ROSA: (Mananamlay) Meron akong sasabihin, pa, pero h’wag kang magagalit, ha?
FIDEL: Ba’t ako magagalit, Ano yun anak?
ROSA: sa tingin ko, mas mahal mo pa’ng trabaho mo kesa sa amin.
FIDEL: Uy! (Pangiting nailing, sabay pisil sa pisngi ni Rosa) Maliit pa’y sanay anag pumuna ang aking magandang prinsesita!
LIGAYA: E kanino pa ba magmamana yan?
BOY: Ako, Ma? Ayokong maging doctor paglaki ko.
LLIGAYA: At bakit?
BOY: Kasi lagging wala sa bahay. (magkakatawanan sila.)
ROSA: Tama si Boy. Kahit gabi, umaalis. Kahit holiday, gano’n din.
FIDEL: (Pabiro.) Hala kayo, pagtutulungan na naman ninyo ko. Pero, hindi bali. Kahit n’yo ko kalabanin ay kayo pa rin ang pinakamamahal ko sa bundong mundo!
ROSA: Artista ang Papa!
BOY: O.A.
LIGAYA: Teka nga pala, Boy. Sabi mo’y ayaw mong maging doctor. Ano’ng ibig mo paglaki mo?
BOY: Ibig ko Meyor, paris ni Meyor Villegas. O kaya’y president, paris ni Marcos! (matatawa na naman ang lahat.)
FIDEL: Nakagugulat pala ang ambisyon ng aking anak. Dale nga, Boy, kung gatpuno ka na’y ano naman anng gagawin mo, aber?
BOY: (May pagmamalaki) Siyempre, yayariin ko ‘ng anderpas. Saka yung mga kalye, aayusin ko para hindi nasisira’ng ating kotse.
Rosa: Yan lang? Mahina kang klasengn alkalde!
BOY: Hindi pa ko tapos, Ate! Pahuhuli kong lahat – lahat ng magnanakaw, saka mandurukot, saka yung nambabaril ng tao, saka – a basta lahat nng masama, pahuhulli ko sa pulis! (Habang nagsasallita si Boy ay magtitinginan at magkakalabitan ang kanyang mga magulang.)
ROSA: Halilmbawa, BOY, e me nahuli kang magnanakaw. E, kunng suhulan ka?
BOY: Ano yung suhulan ka?
ROSA: Di suhol. Pabagsak. Lagay. Bibigyan ka ng maraming pera.
BOY: (mauunawaan; lalabi.) Hindi ko kukunin. Basta ibibilanggo ko’ng masasamang tao, tapos.
LIGAYA: Kahit na mga anak ng mga big shoot?
BOY: Miski na sino pa, Mommy!
ROSA: E, kung bigyan ka ng sanlaksa? O kaya sang milyong piso?
BOY: (Haharapin ang ina.) Ga’no ba karami yun ha, Mommy?
LIGAYA: Napakarami, anak, hindi mo kayang bilangin.
BOY: Kahit ‘sang milyon, Ate, ayoko rin. Kasi sabi ng Lola at ng Mommy masama raw yung masyadong matakaw sap era, diba?
FIDEL: (Mangingiti nang lihim; si Rosa naman anng haharapin.) Ang prinsesa ko naman, anong ibig mong trabaho paglaki mo?
ROSA: Titser s’yempre, paris ng Mama. Pero ayoko sa iskul na me lalaki.
FIDEL: At bakit naman?
ROSA: Kasi nakakatakot ang itsura ng ibang lalaki. Ang hahaba po ng buhok, ang kikipot po ng pantaloon.
LIGAYA: E, saan mo ibig magturo, anak, kung sakali?
ROSA: Sa isk’welahan ng mga babae, syempre. Saka ibig kong turuan, e mga bata.
BOY: Ayaw mong maging doctor, Ate? Bakit?
ROSA: Kasi natatakot ako sa dugo. Saka sa malalaking sugat.
MARTA: (Buhat sa loob; malakas) Rosa, Boy! Hindi na kayo bumalik?
ROSA: (Magugulantang.) Senga pala! Inutusan tayo ng Loloa! Kakain na raw.
LIGAYA: Sige, balik na kayo sa Lola. Sabihin n’yung patakpan muna kay Toyang ang pagkain.
FIDEL: Sabihin nyo sa Lolang malilligo lang ako sandal. Sige, lakad na kayo. (bago makatalikod ang magakapatid ay biglang- bigla mamatay ang ilaw. Mapapasigaw ang dalawang bata. Maririnig din, buhat sa kusina, ang isang “Ay”)
BOY: (Patakbong kakapit sa ama, hintakot.) Papa!…
ROSA: (Takot din.) Mama! Ang dilim!… natatakot ako!
FIDEL: (Magsisindi ng lighter. Huwag kayonng matakot, mga anak. (Kay Gay) Tamo, Gay, ba’t di ka mainis sa buhay na ito. Ni walang abiso ay nag – blackout

Nang lumabas siya sa makipot na daan ay nalantad sa kanya ang liwanag na isinasabog ng ilaw sa poste. Hinahanap niya sa mabatong daang nasasabuyan ng liwanag ang nipis ng dati niyang anyo. Sumandig siya sa poste. Saka siya tumagilid. Bahagyang numipis ang kanyang aninno. Lumitaw ang dati niyang anyo: katawang mahagway. Mga bisig at mga pang walang lakas, mukhang kay – amo; kislap ng mga matang may tanda ng pagpapakumbaba, ngiti sa mga labing may kaamuan. Nakita niyang naglakad ang manipis na katauhang iyon. Sa isipan niya’y muling nabuhay ang taong iyon. Siya nag taong iyon, kaya kailangan niya si Ibyas.
Natatandaan niya ang pagkakasapi sa kanya ng damdamin ng isang bagong tao;ang umibig sa iwag ng katawan at kapangyarihan ng mga bisig at mga paa ng mga gladyetor sa matandang Roma; mga taong nakikipamukas sa bangis ng kamatayan, nakikilatad sa tiyak na kapahamakan! at pinapangarap niyang matulad sa isang gladyetor. Kinamuhian niya ang manipis niyang pangangatawan. Kung ako’y isang taong malakas, malaki ang bisig.
Hiningi niya kay maestro Guto ang larawang – guhit ni Juan Luan. Bakit? Maganda po ang “Spolarium”, maestro. Ano ang gagawin mo? Itatago kop o, maestro. Ikinabit niya ang “Spolarium” sa dingding ng kanyang silid. Inay, ito po ang gladyetor ay mga taong malalaki ang katawan, sinlaki ng katawan ni Adong Boksingero at ni Piyong Buno, ngunit higit na mabangis. Ang kanyang ina aynapangiti lamang noon, napangiti lamang sa kanya. Siya’y nakamasid naming tila nananaginip sa huwad na “Spolarium” sa dingding.
Pinagmasdan niya ang mga gladyetor. At nakita niya ang mga ugat na dinadaluyan ng dugong sumusulak. At nakita niya ang mga paa’t bisig na pinamimintog ng lakas at kapangyarihan. Kaunti pang dugo, Adong, upang maging gladyetor. Kaunti pang laman, Piyo, upang maging glayedtor. Inay, kung maging gladyetor ba ako, magagalit kayo? Nananaginip ka ba anak? Hindi, inay basta sagutin ninyo ako. Hindi!
Araw-araw ay pinagmamasdan niya si Adong Boksingero sa pagsasanay nito. Siya’y laang makipagsanay. Lumalaki ako! Araw-araw ay pinagmamasdan niya si Piyong Buno sa pagsasanay nito. Siya man ay nagsasanay araw-araw. Lumaki ako, Inay, hindi ba?
Ikinuwento niya kina Ipe, Emoy, at Galing ang lakas ng gladyetor.
Hindi lamang sina Adong at Piyo nagsasanay araw-araw, alam n’yo. Oras-oras, saglit-saglit, nagsasanay sila. Pagkat di ninyo alam na sila’y nakikilaban sa mga leon? Ang mga leon ay hari ng bangis, ngunit ang mga gladyetor ay hari ng tapang, ng lakas, ng giting.
Sina Ipe, Emoy, at Galing ay humanga sa lakas ng mga gladyetor pagkat nangagkindatan nang marinig ang kwento niyo. At naisaloob niya, hahanga rin kayo sa akin, baling araw…
Kasanay siya ngayon ni Adong sa boksing. Kasanay siya ngayon ni Piyo sa buno. Kaya hindi siya kasama ngayon nina Ipe, Emoy, at Galing sa pamamasyal. Hindi mo na kami naaalala, biro ni Ipe. Lagi ka na kina Adong at Piyo, salo ni Emoy. Di mo na rin naaalala si Flor, a, uy! Si Galing din iyon. Napangiti lamang siya. Hindi siya bumigkas ng kahit na ano. Abalang – abala siya sa bigwis na pakaliwa. Sa pakanan. Sa ulos. Sa palo. Sa taga. Sige na, magpasyal na kayo! Nang muling mabanggit ang pangalan ni Flor ( Si Flor? Patanong na bulalas ni Ipe) ay saka lamang siya napatigil sa pagsuntok sa hangin.
Nagunita niya si Flor. Nakita ko siya. Nakasalubong ko kangina. Hindi siya nagsasabing ‘di mo na ako naaalala’. Natawa siya. Tuwing makikita ko si Flor, alam n’yo lalo akong lumalakas. Algi siyang nakangiti sa akin.
Yaon na marahil ang huling pag – uusap nila ni Ipe, Emoy, at Galing, gayong lagi niyang nakikitang nagdaraan sa tapat ng bahay ang tatlo. Abalang – abala siya sa pagsasanay.
Araw – araw, oras – oras, saglit – saglit. Tingnan ninyo, Inay, ang aking katawan. Aba, Anak, hindi na ikaw ang aking si Ibyas, patpatin!
Napatayo siya. Kaunti pang dugo upang maging gladyetor! Kaunting – kaunti na nga lamang at siya’y sumasabay na kina Adong sa lahat ng pook na katatanghalan ng gilas at lakas at tapang. Isinama siya ni Piyo sa lahat ng pook na kakikitaan ng dugo at laman.
Di ka nagsasanay, Anak? Hindi na kailangan , Inay. Tingnana mo ang katawan ko. Ang katawan niya ay katawang pinanday ng panahon; malalapad na ballikat, matipunong bisig, malamang dibdib; mga paa’t bisig na galamay ng makapangyarihang gladyetor ng matandang Roma; mukhang salamin na lagging nakangiti ngunit nakapanghihilakbot. Ngayon ay maton si Ibyas!
Nakilala siya. Sa lalong kilabot na lipunan. Doon sa mga hayag na pook. Doon sa mga ilang. Sa loob at labas ng nayon. Sa lahat ng dako.
Minsan ay kinausap siya ng kanyang ina. Nagtatangga ka, Anak, masama iyon, sapat na ang ika’y magpasyal! Ang nanay, napakaantigo ng isipan. At siya’y sasabay kina Adong at Piyo sa pamamasyal.
Sinabi sa akin, Anak, ni Na Tikang ang pagbubuno ninyo ni Huwinyo. Duguan daw nang umuwi si Huwinyo. Oo, Inay, nagdudugo ang nguso. At siya’y nagtawa. Utang niya kina Adong at Piyo ang bias ng lakas niyang taglay. Isa siyang gladyetor sa makabagong daigdig!
Si Huwinyo, Anak, ay pinamamagaan ng mukha. Tatlong araw na Inay, kawawa naman ano? Bakit di ninyo bigyan ng dahon ng mayana upang umimpis ang pamamaga? At siya’y dumungaw upang tingnan ang tanim niyang mayana noon pang araw. Napitasan na ninyo, Inay. Oo, ipinadala ko na kina Ka Tikang. Kawawa si Huwinyo. Kawawa ang maliit na katawan, Inay!
Siya’y bumaba upang sumama kina Adong at Piyo. Nasalubong nila si Flor. Napapaswit sina Adong at Piyo. Hindi niya nagawa iyon. Kilala niya si Flor. Kangitian niya si Flor. Ngunit si Flor ay hindi tumingin sa kanya noon, bagama’t nababatid niyang malayo pa ay nakikilala na siya nito. Sabi ni Adong, o, ayan, Ibayas, maganda iyan. Bakit di mo gawin ang ginawa mo kay Edeng? Napangiti siya. Sabi pa ni Adong. Umiiyak si Edeng sa kanyang Nana Insa, isa kang salot daw! At sila’y nagtawanan… Oo ngna, dugtong ni Piyo, kayaipinaghihiganti naman ni Huwinyong payat. Kawawa ang maliit na katawan, hindi ba? At kung bakit gusto pa ni Edeng sa payat kaysa’yo.
Nakipagtawanan nalang siya kina Adong at Piyo. Nagbanta ang kanyang kalooban, ngunit si Flor iyon. Kapag nakikita niya si Flor, tila bal along nadaragdagan ang kanayng lakas, akhit din a siya nginingitian.
Nasabi niya sa kanyang ina ang pangyayaring yaon: angpagkakasalubong niya kay Flor na hindi ngumiti sa kanay. Bakit, Inay? Dapat ba akong katakutan? Dapat akong hangaan, Inay, bakit gayon si Flor/ tumingin lamang sa kanya ang ina niya.
Kay dali naming malimutan niya ang bagay na yaon dahil sa malimit na paglalakad nila nina Adong at Piyo. Sa kanilang pagpunta s pook na kakikitaan ng dugo at laman.
Wala na sa kanya ang damdamin ng isang bagong tao: ang umibig sa iwag ng katawan at kapangyarihan ng mga bisig at paa ng mga gladyetor ng matandang Roma: mga taong nakikipamukha sa bangis ng kamatayan, nakikitalad sa tiyak na kapahamakan. Di na niya idolo ang gladyetor kundi katunggali.
Inalis niya sa dingding ang “ Spoliarium” ni Juan Luna. Nang iballik niya kay Maestro Guto anng larawang – guhit ay napansin niya ang pagmalas nito sa kanya. At siya’y napatawa. Paano nga naming di mapapatingin sa kanya si Maestro Guto ay sa nabago ang kanyang katawan. Ibyas, ikaw nga yaong Ibyas na matong sinasabi nila. Taong Ibyas na maton! At nalaman din pala ninyo, maestro. Nababatid ni Maestro guto ang lagay ng bayan sa pamamagitan ng mga mata, bibig, at pandinig ng iba. Alam din pala ninyo. Bakit di ko malalaman ay sa apo ko si Huwinyong Payat! Hindi na niya nakuahng magpasalamat o bumigkas ng kahit ano sapagkat ang pagbanggit sa pangalan ni Huwinsyo ay isang pagtataboy sa kanya.
Sa pag – uwi’y nasalubong niya sina Ipe, Emoy, at Galing. Sinutsutan niya upang tumingin sa kanya ngunit nagsataingang – kawali ang mga ito. Napaismid siya. Binilisan niya nag kanyang paglakad. Bakit niya linuhin ang bagay na iyon?
Walang kahala – halagang bagay! Inay, bakit di nila ako binati? Siya’y dumaan sa tapat ng bahay nina Flor. Anang siya’y mamataan ay umalis ito roon. Inay, bakit ganoon si Flor?
Nang salubungin siya ng kanyang ina, nakita niya nag dilim na nakalambong sa mukha nito. Isinalaysay niyang lahat ang nangyari sa kanya sa araw na iyon. Nasalubong niya sina Ipe, Emoy, at Galing ngunit di siya binate. Tumapat siya sa bahy nina Flor ngunit siya’y nilayuan. At bago pa angn lahat ang pagtungo niya kina Maestro Guto. Ang pagbanggit nit okay Huwinyo.
Binakit- bakit niya ang kanyang ina hanggang sa mapansin niyang ito ay umiiyak. Paroon ka, Anak, kina Huwinyo. Ako, Inay? Hindi! Paron na, Anak, sige na. patatawarin ka na n’yun ang sabi ni Na Tikang. Mabait naman si Huwinyo. Inay, bakit? Tuluyang humagulgol ang kanyang ina… Inay, bakit, Inay? Hindi tumigil ang pagdugo ng nguso ni Huwinyo, Anak… Tumalab hanggang ngipin at ilong ang sakmit. Hindi nakatagal si Huwinyo, Anak…
Gulilat si Ibyas. Napatingin siya sa may bintana. Dumungaw siya at tiningnan anng tanim niyang mayana na malagung – malago. Wala siyang malay gawin. Bumaba siya. Matuling – matulin ang kanyang paglakad. Naisip niya: Paroon ang buong nayon kay Huwinyo. Ipagdarasal siya. Ipagdarsal ang mabait na bata. At siya’y kamumuhian. Ni Flor, nina Ipe, Emoy, at Galling. Ni maestro Guto. Ni Edeng. Ni Na Tikang at Na Insa. Ng buong nayon.
Nangalay siya sa pagkakasandig sa posting may ilaw na nagsasabog ng liwanag. Sinutsutan siya nina Adong buhat sa makipot na daang pinanggalinagn niya. Tayo’y makipaglamay. Ibyas! Hoy, nandon si Edeng! Hoy! Gulilat pa rin ang kanyang sarili. Paron ka kina Huwinyo, Anak. OO, Inay! Oo.Oo.Oo.

Limang itlog! Lima na ang itlog sa pugad. Walang pagkasyahan sa tuwa ang batang lalaki. Ibig niyang sumigaw, ipagbunyi ang limang itlog sa pugad. Ngunit naaalala niya na ang pugad ay banal na lihim na tanging silang dalawa nng ibon ang nakakaalam. Hindi niya ito dapat ipaalam sa iba.
Gusto niyang damputin ang mga itlog, himasin ang mga ito, damhin ang balat sa kanyang palad. Pinigil niya nag sarili. Nagkasya na lamang siya sa mataimtim na pagmamasid dito.
Pagkaraan, nanguha siyan ng ilang buko ng bulaklak – damo para makain ng ibon tulad ng ginagawa niya mula nang matuklasan niya ang pugad. Iniwan niya ang mga ito sa tabi ng pugad.
Ilang lingo na ang nakararaan mula nang matuklasan niya ang pugad na iyon. Patungo siya sa sapa nang mamataan niya ang isang puti at abuhing ibon sa mabagal at walang ingay nitong paglipad patungo sa malagong kasukalan ng mga matataas na mirasol. Nagtaka siya kung bakit hindi nagtuloy ang ibon sa mataas na puno. Ang alam niya, lagging umiiwas ang mga ibon sa tao, lalo na sa mga batang mahilig mambato. Pero ang isang ito’y walang ingay na patalun – talon sa mga sanga, parang hinihikayat siyang sumunod.
Naalaala niya ang kwento tungkol sa isang ibon na nagtungo sa isang batang – batang hari sa isang madilim na kagubatang hindi pa naaabot ng tao, na kinatagpuan nito ngn isang ginintuang gusing puno ng kayamanan.
Sinundan ng bata ang ibon. Dumapo ito sa isang malaking bato sa di kalayuan, ikinilling – killing ang ulo na para bang sinusuri siya. Nagtaka ang bata; ang kislap sa malilliit na mata ay hindi sa isang kaaway. Parang ito’y nakikipagkaibigan.
Sa isang kisap – mata, lumipad ang ibon at nawala sa mga halaman.
Nang makalayo ang ibon saka nanghinayang ang bata. Kaylapit ng ibon – dinakma niya sana ito!
Imposibleng maabutan niya ang ibon. Ngunit naalala niya ang gusi ng ginto. Wala siyang gaanong alam tungkol sa mga kayaman; ngunit alam niya na ang ginto ay tinutunaw mula sa mga batong nahuhukay sa mga kubling ilog na may batuhang kumikinang na tulad ng mirasol.
Nagpalinga – linga siya, nagbabakasakaling makakita ng isang gusing ginto. Sa halip, isang bansot na puno ng bayabas ang tumawag sa kanyang pansin. Nakita niya sa tatlong nag-usling sanga nito ang simula ng isang hugis – mangkok na pugad na binubuo ng tuyong damo at malakarayom na dahon ng pino. Ang pugad ay pinapayungan ng mga dahon ng punong bayabas at nng mirasol. Kakaunti pa ang mga tuyong damo at dahon ng pino, sapat lamang upang mabigyang – hugis ang isang pugad. Matatagalan bago ito matapos ng ibon. Nais ng batang makatulong. Nanguha siya ng mga tuyong damo at dahon ng pino at iniwan ang mga ito sa tabi ng pugad. Nanguha rin siya ng mga buko ng bulaklak – damo upang makain ng ibon.
Mula noon, araw – araw siyang nagtutungo sa kasukalan upang tingnan ang pugad. Hindi niya nakakaligtaang mag-iwan ng buko ng bulaklak – damo para sa ibon.
Ito’y parang ritwal, waring isang pansariling seremonya ng pag – aalay ng pagkain para sa kalusugan at mahabang buhay ng ibon. Naging bahagi siya ng unti – unting pagkabuo ng pugad. At napansin niya, ang pugad ay waring may init ng buhay, di tulad ng ibang malamig, walang buhay na pugad na dati na niyang nakikitang kakalat – kalat sa damuhan. Paalis na ang bata nang dumating ang ibon. Walang ingay itong dumapo sa isang sanga, waring nagsusuring pinagmasdan ang bata. Maingat atwalang kilatis na humakbang palayo ang batang lalaki. Hindi niyia ibig sirain ang kabanalan ng paligid.
Naisipan ng bata na magtungo sa sapa. Iginala niya ang mga matang naniningkit sa pagkasilaw sa init ng katanghaliang tapat. Sa kanyang likuran, ang nayon ay payapang nakalatag sa gilid ng kabundukan, tahimik sa pagitan ng bulong ng mga matatandang burol. Tanging ang pagputak ng mga inahin o pakahol ng mga aso ang pumupunit sa katahimikan.
Patungo na siya sa sapa nang masalubong niya ang kabataang lalaking iyon – ang pinakatamad sa kanilang nayon, ayon sa kanyang ina. Nakapatong sa balikat nito ang ilang tuyong sangang magagamit na panggatong.
“ Ano’ng ginagawa mo riyan? Bati nito sa kanya.
“ Talagang may katamaran ka ano? Sabi ng bata sa halip na sagutin ng tanong. “ Nangunguha ka na lang ng tuyong sanga sa halip na sumama sa kalalakihan sa pangunguha ng panggatong sa gubat.”
“ Um-uhm,oo nga,” amin ng lalaki. “Tamad nga ako, pero mautak. Alam ko kung paano mapadadali ang mga trabaho.”
“ Tulad ng ano?”
“ Tulad nito. Nakakakuha ako ng mas mainam na panggatong sa medaling paraan.”
“ Paano?”
“ Sekreto ko ito, pero sasabihin ko sa iyo. Ang mga tuyong sanga ang pinakamainam na panggatong. Madali itong magsindi at hindi na kailangang putulin sa mga malalaking puno sa pusod ng gubat. Pinupulot na lang.” parang naiinis nitong pinagmasdan ang kagubatan ng puno sa di kalayuan.
Kinabahan ang bata sa nakita niyang pagkainis sa mukha ng lalaki. May dalawampung taon siguro at doble ang laki sa kanya. Ayaw niyang magalit ito sa kanya.
“ Hoy, ako ri’y may lihim.” Biglang naibulalas ng bata.
“ Ano?”
“ Meron akong pugad ng ibon.”
Nabigla sa pagsasalita ang bata. Ibig niyang bawiin ang sinabi, ngunit naramdaman niya ang mga matitigas na daliri ng lalaki sa kanyang balikat.
“ Ano ‘kamo?”
“ Me… meron akong pugad ng ibon…”
Nawala nag pagkayamot sa mukha ng lalaki. Nakatayo sila sa landas patungo sa kasukalan.
Nagsisis ang bata sa kanayng naipagtapat. Nakatayo lamang siya sa harap ng lalaki, parang paralisado ang buong katawan.
“ Saan?” ang tanong ng lalaki. “Saan?” naggugumiit ang tanong.
Mangiyak –ngiyak na nagsallita ang bata. “ Meron akong pugad ng ibon… me itlog…”
“ Ilan?”
“ Li – lima…”
“ Saan?”
Dinakma ng lalaki ang balikat ng bata. Parang pinanawan ng lakas ang bata.
“ Saan?’
“ D – doon…”
Binitiwan ng lalaki ang bata. Pinagmasdan nito ang kasukalan, waring hindi naniniwala. Naisip ng bata na mabuti ngang hindi ito maniwala. Ngunit binuhat siya nito.
“ Sige, ituro mo,” ang sabi.
Nang sapitin nila ang pugad, malungkot na pinagmasdan ng bata ang limang itlog nito.
Dali – daling kinuha ng lalaki ang mga itlog. Hinatak nito ang kamay ng bata at inilagay sa palad nito ang tatlong itlog.
“ Tatlo para sa iyo. Sa iyo naman ang pugad. Tama na sa akin ang dalawa.
Pagkasabi nito, inayos pa ng lalaki ang pugad, para bang inaasahang babalik ang ibon at mangingitlog uli.
“ Dali”, sabi nito. “ Baka dumating ang ibon.”
Nang makalabas sila sa kasukalan, dali – dalling binasag ng lalaki ang itlog at tuloy – tuloy na nilunok ang laman nito.
Binasag din ng bata ang isang itlog, ngunit nang tangkain niyang lunukin ito, may kung anong bumara sa kanayng lalamunan at humalukay sa kanyangb sikmura. Ang paghalukay ay nagpatuloy hanggang sa maramdaman nitang parang masusuka siya.
“ Ayaw mo ba? Masarap, a!” sabi ng lalaki.
Hindi kumibo ang bata.
“ Bakit?”
“Ayoko ng lasa,” ang sagot. Parang hinahalukay pa rin ang sikmura niya. “Iyo na.” at inabot niya sa lalaki ang dalawang itlog.
“Iuwi mo. Matutuwa ang iyong ina.”
“ Hindi bali na. Ayokong may iba pang makaalam tungkol sa pugad.”
“ Iyon lang pala. Sige, ito an gating sekreto mula ngayon.” Kinuha nito ang dalawang itlog at kinain.
“ Mauna ka na.’ pagkaraa’y sabi ng bata. “ Masama ang pakiramdam ko.”
“ Sige.”
Naiwang nakatulala ang bata. Nagsisi sa nagawang pagtatapat tungkol sa pugad. Ito ang kanyang banal na lihim. Gusto lamangn naman niyang ibalita ang tungkol dito. Hindi pumasok sa kanyang isip na titingnan ng lalaki at kakainin ang mga itlog nito.
Hindi niya alam kung gaano siya katagal na nanatiling nakatayo sa bakuna ng kasukalan. Pagtingala niya, napansin niya ang nagdidilim na langit. Uulan nang malakas, naisaloob niya. Ngunit hindi ito mahalaga. Ang tanging mahalaga’y ang makapitas siya ng mga buko ng bulaklak – damo para sa ibon.
Naisipan niyang magbalik sa pugad. Malayu – layo pa siya’y narinig na niya ang mabangis na huni ng ibon. Nanibago siya. Dati, kahit mahinang huni ay hindi niya narinig sa ibon, waring ang katahimikan ay bahagi ng banal na lihim nilang dalawa.
Ngunit ngayo’y pumupunit sa katahimikan ng paligid ang matinis na tinig ng ibon, ang parang baliw na paghuni nito. Ang di mapakaling pagakpak niti’y pumupuno sa kanyang pandinig.
Pagsapit niya sa pugad, nakita niya ang ibon, binabaltak ngn kuko ang mga tuyong damo at dahon ng puno sa pugad, parang hinahanap ang mga itlog. Nang Makita siya ng ibon, tahimik itong lumipad palayo. Sumunod ang bata. Dumapo ang ibon sa isang malaking bato at tumitig sa bata, tulad nang una niya itong Makita. Walang kilos ang ulo nito sa pagkakakilig. Waring sinusuri siyang mabuti.
Nagsimulang pumatak ang ulan sa mga pisngi ng bata ngunit hindi ito kumilos. Binago ng ibon ang pagkakahiling sa ulo, ngunit nanatili ang parang nanunumbat nitong titig. Maya – maya, muling humuni itong parang nagagalit.
Lumakas ang patak ng ulan. Lalong lumakas ang huni ng ibon. Parang sinusumpa ang bata. Maya – maya, tahimik itong lumipad palayo, sa kabila ng malaking bato, at mabilis na nawala sa kanyang paningin. Napaiyak ang bata. Alam niya na hindi na muling magbabalik ang ibon. Alam din niyang ang pugad nito’y mapapabiulang na lamang sa malamig na kalansay ng hugis – mangkok na mga pugad na kakalat – kalat sa damuhan.
Matagal na nakatayo ang bata, tahimik na nakatingin sa dakong tinungo ng ibon. Palakas ng palakas ang ulan – na ngayo’y parang Kristal na palasong nagpapahirap sa kanya. Tumino ito sa kanyang mukha, sa kanyang balikat, sa kanyang batok, sa kanyang likod, amging sa kanyang mga paang bumabakas sa malambot na lupa. Ngunit nanatili siya roong nakatayo hanggang sa sumapit ang dilim at ang malaking batong kanyang pinagmamasdan ay nagmistulang malahalimaw na anino.
Nagtatatakbo siyang pauwi.

Paninindigan
Ni Manuel L. Quezon

Ito’y bahagi lamang ng talumpating binigkas ng yumaong Quezon sa Ingles noong ika – 19 ng Pebrero, 1938. Itp’y hinalaw at tinagalog ng mga patnugot ng Surian ng Wikang Pambansa
Ibig kong sabihin sa inyo na kailanngan natin ang isang wikang pambansa. Isang propesor sa kasaysayan – siya’y dekano pa rin – ang sumulat ng lathala na tumawag sa bayan na magkakaroon ng isang wikang pambansa para sa mga Pilipino, at ididugtong pang kakailanganin natin ang isang daang taon upang malinang ng isangn wikang panlahat. Itulot ninyong sabihin ko, na walang wikang pambansa na naitatag sa loob ng dalawampu’t apat na oras. Bawat wika sa Europa na nasa hanay ng isang wikang pambansa ay nangangailangan ng daan – daang taon upang mapaunlad. May isang llibong taon na ngayon, ang mga mamamayan ng Inglatera, halilmbawa, o ng Pransya, Espanya, o Alemanya, ay hindi nagsasalita ng wikang panlahat, pagkat bawat purok sa bawat bansa ay nagsasalita ng ibang wikain. Dahil dito’y matwid baga ang propesor, sa pagsasabing hindi tayo dapat magtangkang magkaroon ng isang wikang panlahat sapagkat kakailanganin ang tatlong daang taon upang makamtan iyon. Ano na ang isang daang taon sa buhay ng isang bansa? Sa alinmang bayan ay wala nang napakamahalaga na katulad ng pagkakilala nila sa kanilang kaisahan bilang isang bansa, at bilang isang bayan ay hindi tayo dapat magkakaroon nng higit na pagkakilala sa bagay na ito hangga’t hindi tayo nagsasalita ng isang panlahat.
Ang palagay na upang matuto ng Tagalog ang isang Pilippino, o ang isang Ilokano, o ang isanng Bisaya, ay kakailanganin ang isang panahong kasintagal ng kakailanganin niya upang matutuhan ang Ingles ay katawa – tawa. Noong mga nakaraang araw, ang isang tagalalawigang napaparito sa Maynila upang mag – aral ay natututo ng tagalong makaraan ang isang taon. Ngunit hindi na ngayon, sapagkat ang mga kabataang ito’y nag – uusap sa Ingles sa lahat ng oras.
Gaya ng alam ninyo, nakaharap ko ang Kanyang Kadakilaan, ang Emperador ng Hapon. Ang Emperador ng Hapon ay nagsaslita ng Ingles, ngunit sa aking pakikipanayam sa kanya ay hindi siya kailanman nagsalita sa akin ng Ingles;nagsalita siya sa kanyang wika. Nagsalita ako sa Ingles at iyo’y isinallin sa kanya sa wikang Hapon, bagaman nauunawaan niya ang sinabi ko. Para sa kanya’y isang bagay na dapat ipagmalaki ang hindi makipag – usap sa akin maliban sa kanyang sariling wikang pambansa. Tiyak na sasang – ayunan ko na gawing wikang pambansa ang Kastila o Ingles, o alinmang ibang wika, kung matutuhan natin ito nang kasindalil ng pagkatuto natin ng isa sa mga wikaing katutubo. Ang mahalaga ay hindi ang pagkakaroon ng wikang ito o ng wikang iyon, kundi ang magkaroon ng isang wika. Madali para sa mga Pilippino ang magkaroon ng isang wika sa paggamit ng isa sa ating mga wika o sa pag – angkin sa alinman sa Ingles o Kastila. Sa katunayan ay magiging madali pa sa mga Pilipino na matutuhan ang Kastila kaysa Ingles at iyon ay gawing wikang panlahat, sapagka’y ang Kastila ay binabasa at binibigkas na gaya ng Tagalog, gaya ng Bisaya, o gaya ng Ilokano. Hindi gayon ang Ingles.
Sang – ayon naman ako na ipagpatuloy ang pagtuturo ng Ingles. Sa katunayan ay dapat nating ipagpatuloy ang pagtuturo ng Ingles sa mga paaralan. Ang Ingles ay isang wikang kapaki – pakinabang na matutuhan. Ito ang wikang pandaigdig ngayon sa kalakal. Ngunit huwag ninyong tangkain ang hindi maari, huwag tangkaing gawin itong wikang pambansa ng Pilipinas sapagkat hindi maari kailanman. Walang kailangan sa akin gaano man katagal ang abutin bago tayo magkaroon ng isang wikang pambansa. Walng kailangan sa aking maghintay man tayo ng isang daan taon pa, gayon pa man, ang Ingles ay hindi maari kailanman na maging wikang pambansa natin.
Ang mahalaga ay magkaunawaan nang tuwiran an gating mga mamamayan sa pamamagitan ng iisang wika. Mangyari pa, kakailanganin ang mahabang panahon, bago tayo magkaroon ng wikang sarili natin, ngunit mabuti na iyon kahit na kailanganin sa pagsasagawa ng isang daang taon, at sa pagkakaroon ng wikang panlahat ay hindi tayo dapat mahiya sa pangyayaring nagdagdag tayo ng ilang salitang Ingles o Kastila. Ito ay tumpak. Ang bawat wika ay nangangailangan ng maraming taon bago magkaroon ng kaanyuan, at bawat wika ay nabuo sa panghihiram sa ibang wika. Bakit natin tututulan iyan?

IKALAWANG TAGPO
Sa simbahan (Pasok si Tinay na may 33 taong gulang akay ang isang bata, si Emily
na 4 na taong gulang).
Emily: Nanay, bakit araw – araw lagi na lang tayong nagpupunta rito, ha?
Tinay: Para magsimba, anak. Di ba lagi kong itinuturo sa iyo na palagi kang magdarasal?
Emily: Opo. Lagi nga po akong nagdaral kay Nino Hesus. Di umuwi na lang po tayo at sa atin na lang tayo magsimba. (Nag – isip habang pinanonood ng ina ang nagsisindi ng kandila)… E, bakit naman po lagi na lang kayong may dalang kandila, para saan po ba iyan?
Tinay: (Nangangapa ng isasagot). Eh, alam mo anak, ganito iyon. Tumingin ka sa paligid nitong simbahan. Di ba medyo madillim?
Emily: (Iginala ang paningin). Opo. Kasi naman po ay sarado ang mga bintana.
Tinay: Kaya nga itong kandilang may sindi ay siyang tatanglaw sa ating paglalakad para di tayo madapa.
Emily: (Tatangu – tango). Ah, ganoon po ba! Eh, bakit kung maglakad kayo eh, paluhod? Di po ba mahirap at masakit iyon?
Tinay: sa una lang iyon, anak. Pero ang totoo, pinatatatag nito ang paglalakad ko. Tuhod at paa ang gamit ko, dib a? Eh, di, hindi ako mabubuwal. Hallika, subukan mo, Emily.
Emily: (Medyo atubili) Sige nga, Nanay sususbukan ko. (Sabay lumuhod ang mag – ina. Ilang minutong nananatiling di tumitinag. Halos maiyak na si Tinay. Dahan – dahan silang lumakad ng paluhod. Hawak ni Tina yang kandila sa isang kamay at ang anak sa kabilang kamay. Dala ng kawalang – malay, nilalaro ni Emily anng laruang napulot. Di niya napansin ang unti – unting pagkawala ng ulirat ng ina. Nabigla na lang siya nang ito ay bumulagta.) Nanay! Nanay! Naku po! Anong nangyayari sa inyo. “Nay, hu-hu-hu-hu-hu. Nanay ( panay yugyog sa ina) “ Nay dumilat kayo! ( Nang sa lalabas si Juan, ang sacristan)
Juan: Ne, bakit? Anong nangyayari sa Nanay mo?
Emily: Ewan kop o, bigla na lamang po siyang nabuwal. Para ninyong awa, tulungan po ninyo ang Nanay ko. (babalingan ang ina) Nanay, gising na kayo. Madilim nap o, umuwi na tayo.
Juan: Teka, sandal lang at tatawagin ko si Padre Alex. (Pumasok. Pagbalik may dalang tubig at amonya, kasunod ang pari, si Padre Alex.)
Emily: (Patuloy sa pag-iyak at pagyugyog sa Ina) Nanay naman gising na kayo wala na akong makakasama.
Padre Alex Iha, ditto ka muna sa tabi ko. (Pinaamoy ng amonya si Tinay hanggang magkamalay. Pinainom ng tubig.)
Tinay: Saan ako naroroon? Anong nangyari? Ang anak ko, nasaan siya? Emily! Anak, Emily!
Padre Alex: Huminahon kayo, Ginang. Narito sa tabi ko ang anak ninyo. (Lumapit si Emily at niyakap ang ina.)
Tinay: Emily, anak ko. Ikaw na lang ang tangi kong kaligayahan, at kung may mangyayari sa iyo ay di ko na alam ang gagawin ko. (Tumingin kay Padre Alex) Padre, tulungan ninyo po kami.
Padre Alex: Oo anak. Ano ba ang maitutulong ko?
Tinay: Padre, ako po’y nasa kawalan. Marami akong katanungang di ko maihanap ng tugon, mga suliranin na walang kalutasan, Pagod na ako, hindi ko alam kung saan hahantong ito.
Padre Alex: tanging Siya lang ang makapagbibigay sa atin ng katugunan at kalutasan sa lahat ng ating mga bagabag. Lumapit ka sa kanya, anak.
Tinay: Padre, walang oras na di ako tumatawag sa kanya pero… wala, Madalas na nga po akong pinanghihinaan ng loob, at tuloy nawawalan ng pag-asa.
Padre Alex: Huwag anak, Walang panalanging hindi niya tinugon. Magtiwala ka sa kanya nang buong loob at hintayin ang kanyang takdang panahon.
Tinay: Di ko na kaya. Ayoko na… ayoko na.
Padre Alex: ang lahat ng iyan ay pawing pagsubok lang sa iyong katatagan. Huwag kang bibitiw sa kanya, anak. (Kay Juan) Este, Juan, madilim na isara mo ang pinto.
Juan: Opo Padre.
Tinay: Nalilito ako, Padre, Nasaan siya? Sa kabila ng aking pagsusumamo, patuloy siyang nananahimik.
Padre: Ano ba talaga ang bumabagabag sa iyo? Saan kayo pupunta ng anak mo?
Tinay: Hindi ko alam, kung saan kami ngayon magpapalipas ng gabi.
Emily: Nay, uwi na tayo.
Tinay: Emily, anak di pa natin natatagpuan ang tatay mo.
Emily: Uuwi rin yon, Sa atin na lang natin siya hintayin. Di ba sabi niya maghahanap siya ng maraming pera?
Padre Alex: Nasaan ba ang tatay mo. Iha?
Tinay: Ang totoo po nito, Padre nagpaalam sa amin ang aking asawa na makikipagsapalaran dito sa lungsod upang mabigyan kami ng masaganang buhay. Ipinabili ang ilang ari-arian naming. Minsan lang siyang sumulat at buhat noon ay wala na kaming nabalitaan. May isang buwan na po halos at nagbabakasakali po akong matagpuan siya, hihikayatin ko siya na sa probinsya nalang kami manirahan at doon magsama-sama sa hirap at ginhawa.
Emily: Nanay umuwi na tayo sa atin, Ayoko rito sa Maynila.
Tinay: Oo anak, paglipas ng dilim, bukas.
Emily: Saan po tayo matutulog?
Padre Alex: Nene, dito na kayo titira ng nanay mo. Ayaw mo ba rito, malaki bahay ninyo?
Emily: Salamat po, Padre, pero ayoko. Di po Masaya rito at isa pa magulo at maingay rito. Sa aming probinsya ay tahimik at lahat ay magkakaibigan at nagtutulungan.
Padre Alex: O sige, dito na muna kayo magpalipas ng gabi. Madilim sa labas at mahirap maglakbay. Juan, o, ano ba, tapos ka nab a? parine na at nang makakain at makapagpahinga na itong mag-ina. (May maririnig na pagtatalo sa may pintuan)
Juan: Opo, Padre, sandal lang po.
Minyong: Pakiusap lang, payagan mo na ako sa loob ng simbahan magpalipas ng gabi.
Juan: Hindi po, pwede mamang ano
Minyong: Wala akong matutuluyan, Ayoko na sa labas, madilim. Pagod na pagod na ako.
Juan: Nauunawaan ko po kayo, ngunit pinangangalagaan po naming ang tahanan ng Diyos.
Minyong: Kung ganon, bigyan mo ako ng kahit kaunting saglit na makiniig ang Diyos. Di ko na yata kaya. Siya lang ang makakatulong nang lubusan sa akin. (Lalapit si Padre Alex kasunod ang mag-ina)
Padre Alex: O, bakit ba di ka na nakabalik, Juan?
Juan: Kasi po Padre may tao rito na pilit na nakikiusap na makituloy. Wala po raw siyang uuwian. (Nalugmok na si Minyong sa tindi ng pagod at gutom) Ay! Padre, dali Tulungan ninyo ako. (Nagtulong si Juan at Padre Alex na maihiga nang maayos si Minyong, sa lalapit ang mag-ina)
Tinay: (Nagitla)M-M-Minyong! Si Minyong nga! Emily, ang tatay mo!
Emily: Oo nga! Tatay! Tatay! Saan ka nanggaling? Lagi ka naming hinahanap ng Nanay.
Tinay: (lumuhod at iniangat ang ulo, pinatong sa dibdib) Minyong ano ang nangyari sa iyo?
Minyong: Tinay, Emily, anak ko. Salamat at nagkita pa tayo, akala ko’y din a tayo muling magkakasama. Kay pait na karanasan! (Niyakap ang mag-ina)
Tinay: (Kay Padre Alex) Padre, totoo nga po na magtiwala lang tayo at maghintay ng kanyang itinakdang panahaon. (Tumingin sa itaas) Salamat, Diyos ko! Salamat sa Inyo. Pangioon. Tunay na walang hanggang ang Inyong awa.
Padre Alex: O siya tayo na sa loob. Bukas pagliwanag ay lumakad na kayo.
(Magkakaabay ang mag-anak na lumakad)

Pulubi: (Habang pumapasok ay nag – aalis ng sambalilo) Bigyan po kayo ng magandang
araw.
Tony: (Titindig sa pagkakaupo) “ Gandang araw po naman… May kailangan ho ba kayo?
Pulubi: (Isasahod ang kalliwang kamay) Nagpapallimos po ako… Maawa na kayo sa
pobreng pulubi…
Cruz: Pur bida… Mal-akas man sang pul-ubing ito… bat-a-pa…
Junior: Mukha ngna naming ke-lakas-lakas ninyo, Mama…
Pulubi: Tama ang sabi mo, Totoy… Ke-lakas-lakas ko ngang kumain!
Cruz: Pur bida!… Kung malas-as kay-ong ga-kaon… Baki-t hind-I may kay-u-ga-
trabahar? Wal-a man kay-ung sak-it?
Pulubi: (Baballing kay Mr. Cruz). Wala ngna po akong sakit… Kaya ako malakas kumain e!
Tony: O, e gano’n pala… bakit hindi kayo magtrabaho?…
Pulubi: E… alam ninyo… Masam pos a akin ang mag-trabaho e…
Terya: Masama sa inyo ang magtrabaho?… Aba, bakit ho naman?
Pulubi: pag nagtrabaho po ako… Napapagod po ako e.
Junior: Anak ng huwe naman! Meron ho ba naming trabahong hindi nakapapagod?
Pulubi: Alam ko, Totoy… Pero, pag napapagod ako… lalo akong lumalakas kumain!
Cruz: ay pu bida!… Mi kat-wiran man sya!
Tony: (Halos pabulong sa sarili) May katwiran daw… Tamad ka ninyo ang pulubing ito!..
Pulubi: (Narinig ang sinabi ni Tony) Aba, hindi po ako tamad… ang gusto ko lang trabaho
…e yong walang ginagawa!
Terya: Walang ginagawa?… Aba naku… e meron ho ba naming trabahong.. walang
ginagawa?
Pulubi: Aba meron po, Aling ano… meron po
Tony: Saan ho naman ang trabahong iyon?
Pulubi: Saan po ho!… sa Kongreso!
Tony: Sa Kongreso?… Aba… marami hong ginagawa ang mga Kongresista!
Pulubi: Wala po… pasyalan lamang sila nang pasyalan…
Cruz: Purbida!… ano man ang ibig mong sabihon… gapasyal lam-ang sila?
Pulubi: E, hindi po ba… panay ang kanilang mga kumperensya kung saan-saan?…
Yon po ang ibig kong trabaho…
Junior: Ayoooon… E, bakit hindi ho kayo kumandidato sa Kongreso?
Pulubi: Hindi maaari, Totoy… Hindi ako pwede
Terya: At bakit naman hindi?
Pulubi: Maski naman po ako ganito… honest po ako!… Ayokong manloko!
Tony: Aba, hindi ho naman lahat ng pulitiko ay manloloko!
Terya: Aba naku… ano bay an?… Nanghihingi lang ng limos ang tao e… nagtatalo pa
Kayo?
Tony: O bweno… Bigyan na ninyo ng limos! (Uopo uli sa silya at itutuloy ang
pagbabasa)
Terya: (Habang kinakapa ang bulsa ng saya) Aba e… wala yata akong barya e… (Babaling
sa pulubi) Este… tumatanggap ho kayo ng bigas, Mama?
Pulubi: (Titingnan muna ang kanyang bayong) Aba e… komporme ho sa bigas…
Cruz: (Pabulalas) Ay pur bida… dilikado man sang pulubing itu!
Pulubi: Aba iyan lang ho ang maipagmamalaki ko… Maski na ako ganito e… Hindi po ako
basta-basta pulubi!
Tony: (Payamot na matitigil sa pagbabasa) E, ano ho bang klaseng bigas pa ang gusto
ninyo?
Pulubi: (Babaling kayn Tony) Hindi naman ho ako delikado…Maski na…elon-elon na lang!
Terya: (Pataka)Elon-elon?… Aba, naku… E, Naric! Lang ho ang bigas naming e…!
Pulubi: Naric?… Ay naku… Huwag na ho! Maraming salamat ho.
Junior: Bakit ho?… Anong diperensya ng Naric?
Pulubi: Ay naku, Totoy… Sa tanang buhay ko… hindi pa ako tumitikim ng Naric!
Tony: Bakit ho naman?… Masarap naman ang bigas-Naric… medyo nga lang malagkit…
Pulubi: Hindi ho malagkit… Ma-racket!
Tony: (Payamot) Sya.. sya.. Kung ayaw ng bigas e… Bigyan na lang ng pera… nang
matapos na ang salitaan!
Terya: O sya hala… Pero… wala akong barya e… (Babalingan si Junior) Meron ka ba
riyan, Junior?
Junior: (Dudukot sa dalawang bulsa) Sino, ako?… ay walang laman ang bulsa ko kundi…
butas! (Lalapit kay Tony na nakaupo sa silya) Ikaw, kuya?… Abonohan mo muna…
Tony: Ha? (kakapain ang mga bulsa) Wala rin e… Teka (Titindig sa pagkaupo at lalapitan
si Mr. Cruz) Meron ba kayo riyan, Mr. Cruz?
Cruz: Ha?… Ay pur bida… maski saan ga-umpisar… sa akon man ga tapos!